Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong cách con người học tập và tiếp cận tri thức. Chỉ với vài câu lệnh, AI có thể giải thích một khái niệm, tóm tắt hàng trăm trang tài liệu, hỗ trợ dịch thuật, xây dựng dàn ý, gợi ý ý tưởng hay thậm chí đóng vai trò như một gia sư trực tuyến luôn sẵn sàng hỗ trợ. Những tiện ích này giúp người học tiết kiệm thời gian, tiếp cận kiến thức nhanh hơn và mở ra nhiều cơ hội để học tập theo nhu cầu cá nhân.
Chính vì vậy, AI ngày càng được sử dụng rộng rãi trong các trường học, cơ sở đào tạo và cả trong hoạt động tự học. Nhiều giáo viên đã ứng dụng AI để thiết kế bài giảng, xây dựng học liệu hoặc tạo các bài tập phù hợp với từng nhóm học sinh. Sinh viên và người đi làm cũng tận dụng AI để nghiên cứu tài liệu, phân tích dữ liệu, học ngoại ngữ và phát triển kỹ năng nghề nghiệp. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích rõ ràng, việc sử dụng AI trong học tập cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc.
Hiện nay, không ít người học có xu hướng sao chép nguyên nội dung do AI tạo ra để hoàn thành bài tập, báo cáo hoặc bài luận mà không dành thời gian đọc, kiểm chứng hay suy nghĩ về nội dung đó. AI trở thành công cụ giúp hoàn thành công việc nhanh hơn, nhưng đôi khi cũng khiến người học bỏ qua quá trình tư duy – vốn là giá trị cốt lõi của việc học. Điều đáng lo ngại không phải là việc sử dụng AI, mà là sự phụ thuộc vào AI. Nếu mọi câu hỏi đều được giao cho AI trả lời, mọi bài tập đều được AI hoàn thành và mọi ý tưởng đều đến từ AI, người học sẽ dần mất đi khả năng phân tích, phản biện và sáng tạo. Những kỹ năng này không thể hình thành chỉ bằng việc đọc đáp án, mà cần được rèn luyện thông qua quá trình tự tìm hiểu, thử nghiệm, mắc sai lầm và điều chỉnh.
Thực tế, AI không phải lúc nào cũng đưa ra thông tin chính xác. Các mô hình AI có thể hiểu sai ngữ cảnh, cung cấp thông tin chưa được kiểm chứng hoặc tạo ra những nội dung nghe có vẻ hợp lý nhưng thiếu cơ sở. Vì vậy, người học cần giữ thái độ chủ động khi tiếp cận các câu trả lời từ AI: biết đặt câu hỏi, kiểm chứng bằng nhiều nguồn, đối chiếu với kiến thức chuyên môn và tự đưa ra nhận định của mình. Đây cũng là quan điểm được nhiều chuyên gia giáo dục trên thế giới chia sẻ. AI không nên được xem là công cụ thay thế việc học, mà là công cụ hỗ trợ quá trình học. Giá trị của AI nằm ở việc giúp người học tiếp cận kiến thức nhanh hơn, có thêm góc nhìn mới và tiết kiệm thời gian cho những công việc mang tính lặp lại. Phần thời gian được tiết kiệm đó nên được dành cho những hoạt động có ý nghĩa hơn như phân tích vấn đề, thảo luận, thực hành, nghiên cứu và sáng tạo.
Thay vì yêu cầu AI “làm giúp bài tập”, người học có thể sử dụng AI theo nhiều cách hiệu quả hơn. Chẳng hạn, nhờ AI giải thích một khái niệm bằng nhiều cách khác nhau, đặt câu hỏi để ôn tập, gợi ý tài liệu tham khảo, đóng vai người phản biện cho bài viết hoặc đưa ra các tình huống để luyện tập. Khi được sử dụng đúng cách, AI không làm giảm năng lực của người học mà còn góp phần phát triển khả năng tự học và tư duy độc lập. Bên cạnh đó, sự phát triển của AI cũng đang làm thay đổi mục tiêu của giáo dục. Nếu trước đây việc ghi nhớ kiến thức được xem là trọng tâm, thì ngày nay giáo dục hướng nhiều hơn đến việc phát triển năng lực. Những kỹ năng như tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác, khả năng thích nghi và học tập suốt đời đang trở thành những năng lực thiết yếu trong thế kỷ XXI. Đây cũng là những năng lực mà AI khó có thể thay thế, bởi chúng gắn liền với trải nghiệm, cảm xúc, đạo đức và trách nhiệm của con người.
Trong tương lai, AI chắc chắn sẽ còn thông minh hơn và hiện diện nhiều hơn trong mọi lĩnh vực của đời sống. Điều đó không có nghĩa việc học sẽ trở nên dễ dàng chỉ nhờ công nghệ. Ngược lại, người học càng cần chủ động hơn trong việc xây dựng tư duy độc lập, biết chọn lọc thông tin và sử dụng AI một cách có trách nhiệm. Công nghệ có thể cung cấp câu trả lời, nhưng chỉ con người mới có thể đặt ra những câu hỏi đúng, đưa ra quyết định đúng và tạo nên những giá trị mới cho xã hội.
Hãy xem AI là một người đồng hành trên hành trình học tập, không phải là người thay bạn học. Bởi mục tiêu cuối cùng của giáo dục không chỉ là hoàn thành một bài tập hay đạt được một điểm số, mà là hình thành năng lực tư duy, khả năng sáng tạo và bản lĩnh để thích nghi với một thế giới luôn không ngừng thay đổi.
