Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cách con người tiếp cận tri thức. Nếu trước đây, việc tìm kiếm một thông tin chính xác có thể mất hàng giờ đọc sách, tra cứu tài liệu hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia, thì ngày nay chỉ với một vài câu lệnh, AI có thể giải thích một khái niệm, tóm tắt một cuốn sách, phân tích dữ liệu, xây dựng kế hoạch học tập hay gợi ý nhiều phương án giải quyết cho cùng một vấn đề.
Có thể nói, chưa bao giờ việc tiếp cận kiến thức lại nhanh chóng và thuận tiện như hiện nay. AI đang trở thành một công cụ hỗ trợ học tập quen thuộc đối với học sinh, sinh viên, giáo viên và cả những người đã đi làm. Công nghệ giúp rút ngắn khoảng cách đến tri thức, tạo điều kiện để mỗi người có thể học mọi lúc, mọi nơi và theo tốc độ phù hợp với bản thân. Tuy nhiên, chính sự thuận tiện đó cũng đang làm thay đổi yêu cầu đối với người học. Nếu trước đây, kỹ năng quan trọng là biết tìm kiếm thông tin, thì trong thời đại AI, kỹ năng quan trọng hơn là biết đặt câu hỏi. Bởi AI chỉ có thể tạo ra câu trả lời tốt khi người dùng biết mình đang cần gì và diễn đạt yêu cầu một cách rõ ràng.
Một câu hỏi chất lượng không chỉ giúp AI đưa ra câu trả lời phù hợp mà còn phản ánh khả năng tư duy của người học. Người biết xác định mục tiêu, cung cấp đầy đủ bối cảnh, nêu rõ yêu cầu và đặt những câu hỏi mở thường nhận được những kết quả có giá trị hơn rất nhiều so với những câu hỏi chung chung hoặc thiếu định hướng. Ví dụ, thay vì hỏi: “Hãy giải thích về biến đổi khí hậu”, người học có thể hỏi: “Hãy giải thích nguyên nhân của biến đổi khí hậu theo cách dễ hiểu dành cho học sinh trung học và đưa ra ba ví dụ thực tế tại Việt Nam.” Chỉ một sự thay đổi nhỏ trong cách đặt câu hỏi cũng có thể tạo nên sự khác biệt lớn về chất lượng của câu trả lời. Điều đó cho thấy, AI không thay thế tư duy của con người mà chỉ phản hồi theo cách con người dẫn dắt cuộc trao đổi. Muốn nhận được câu trả lời tốt hơn, trước hết người học phải học cách suy nghĩ rõ ràng hơn.
Hiện nay, nhiều chuyên gia giáo dục nhận định rằng kỹ năng đặt câu hỏi sẽ trở thành một trong những năng lực quan trọng nhất của công dân trong thời đại số. Bởi đặt câu hỏi không đơn thuần là tìm kiếm thông tin, mà còn là quá trình xác định vấn đề, phân tích nhu cầu, khám phá nhiều góc nhìn và định hướng cách giải quyết. Trong giáo dục hiện đại, việc học không còn dừng lại ở việc tìm ra đáp án đúng. Quan trọng hơn là hiểu vì sao có đáp án đó, cơ sở của lập luận là gì, khi nào có thể áp dụng và liệu còn tồn tại những cách tiếp cận khác hay không. Chính quá trình đặt câu hỏi, phản biện và trao đổi mới giúp người học hình thành tư duy độc lập và khả năng giải quyết vấn đề.
Đó cũng là lý do nhiều trường học và tổ chức giáo dục trên thế giới đang thay đổi phương pháp giảng dạy. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức, giáo viên ngày càng chú trọng khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, thảo luận, tranh luận và chủ động khám phá. Mục tiêu của giáo dục không còn là ghi nhớ thật nhiều thông tin, mà là phát triển năng lực học tập, khả năng thích nghi và tư duy sáng tạo. Bên cạnh những lợi ích rõ rệt, việc sử dụng AI trong học tập cũng đặt ra một số thách thức. Không ít người học hiện nay có xu hướng đặt những câu hỏi quá đơn giản rồi sao chép nguyên câu trả lời của AI để hoàn thành bài tập. Cách sử dụng này giúp tiết kiệm thời gian nhưng lại làm giảm cơ hội rèn luyện khả năng phân tích, lập luận và sáng tạo. Ngược lại, những người biết khai thác AI như một người đồng hành sẽ sử dụng công nghệ theo cách khác. Họ yêu cầu AI giải thích vấn đề theo nhiều góc nhìn, đóng vai người phản biện, tạo tình huống thực hành, đặt câu hỏi ngược hoặc gợi ý những tài liệu cần đọc thêm. Khi đó, AI không còn là “cỗ máy trả lời”, mà trở thành công cụ giúp mở rộng tư duy và khuyến khích người học đào sâu kiến thức.
Một thực tế cần nhìn nhận là AI không phải lúc nào cũng đúng. AI có thể đưa ra những thông tin chưa được kiểm chứng hoặc hiểu sai ngữ cảnh nếu câu hỏi chưa rõ ràng. Vì vậy, người học vẫn cần giữ tư duy phản biện, biết kiểm tra thông tin từ nhiều nguồn và sử dụng kiến thức chuyên môn để đánh giá tính chính xác của câu trả lời. Đây cũng là một kỹ năng quan trọng trong bối cảnh thông tin số ngày càng phong phú và đa dạng. Có thể nói, trong thời đại AI, năng lực của người học không còn được đo bằng việc ghi nhớ bao nhiêu kiến thức, mà bằng khả năng đặt ra những câu hỏi có giá trị, biết lựa chọn thông tin phù hợp và vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn.
AI có thể cung cấp rất nhiều câu trả lời. Nhưng chỉ con người mới có thể xác định câu hỏi nào thực sự đáng để tìm lời giải. Chính sự tò mò, khả năng phản biện, tư duy sáng tạo và tinh thần học hỏi không ngừng sẽ quyết định chất lượng của việc học trong kỷ nguyên số. Vì vậy, nếu coi AI là một công cụ của thời đại mới, thì kỹ năng đặt câu hỏi chính là chiếc chìa khóa giúp mỗi người khai thác hiệu quả công cụ đó. Trong một thế giới mà câu trả lời ngày càng dễ tìm, biết hỏi đúng có lẽ sẽ là năng lực tạo nên sự khác biệt lớn nhất của người học trong tương lai.
