Chỉ trong vài năm, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành một phần quen thuộc trong học tập, nghiên cứu và công việc. Từ việc tìm kiếm thông tin, tóm tắt tài liệu, dịch thuật, phân tích dữ liệu đến hỗ trợ viết báo cáo, xây dựng kế hoạch học tập hay luyện tập ngoại ngữ, AI đang giúp con người thực hiện nhiều công việc nhanh hơn và thuận tiện hơn bao giờ hết. Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang tạo ra một cuộc thay đổi lớn trong giáo dục. Những công việc từng mất hàng giờ để hoàn thành nay có thể được thực hiện chỉ trong vài phút. Người học có thể tiếp cận nguồn tri thức khổng lồ ở bất kỳ đâu, bất kỳ lúc nào và theo tốc độ phù hợp với bản thân. Chính điều đó khiến nhiều người đặt ra câu hỏi: “Khi AI có thể trả lời hầu hết mọi câu hỏi, liệu chúng ta còn cần học nhiều như trước?” Câu trả lời của phần lớn các chuyên gia giáo dục hiện nay là “có”, nhưng cách học cần thay đổi.
Trong nhiều thập kỷ, giáo dục chủ yếu tập trung vào việc ghi nhớ kiến thức. Người học dành nhiều thời gian để thuộc lòng khái niệm, công thức, sự kiện hay các quy trình nhằm phục vụ cho các kỳ kiểm tra và công việc sau này. Tuy nhiên, khi AI có thể truy xuất và tổng hợp thông tin chỉ trong vài giây, việc ghi nhớ đơn thuần không còn là lợi thế cạnh tranh như trước. Điều xã hội cần ngày nay không chỉ là những người biết nhiều kiến thức, mà là những người biết sử dụng kiến thức để giải quyết vấn đề, biết kết nối các lĩnh vực khác nhau và biết thích nghi với những thay đổi không ngừng của công nghệ.
Nói cách khác, AI không làm cho việc học trở nên ít quan trọng hơn, mà khiến mục tiêu của việc học thay đổi. Thay vì dành phần lớn thời gian để ghi nhớ thông tin, người học cần tập trung nhiều hơn vào việc hiểu bản chất của vấn đề, phân tích dữ liệu, đánh giá tính đúng sai của thông tin, sáng tạo ý tưởng mới và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Đây là những năng lực mà AI có thể hỗ trợ nhưng chưa thể thay thế.
Hiện nay, AI đã trở thành một công cụ học tập hữu ích đối với nhiều học sinh, sinh viên, giáo viên và người đi làm. Người học có thể sử dụng AI để xây dựng kế hoạch học tập, tóm tắt tài liệu dài, giải thích các khái niệm khó theo nhiều cách khác nhau, tạo câu hỏi ôn tập, luyện ngoại ngữ hoặc tìm kiếm thêm những góc nhìn mới về một chủ đề. Nếu được sử dụng đúng cách, AI giúp tiết kiệm đáng kể thời gian cho những công việc mang tính lặp lại, từ đó người học có thêm thời gian để nghiên cứu chuyên sâu và phát triển tư duy. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó cũng xuất hiện không ít băn khoăn. Một trong những vấn đề được nhắc đến nhiều hiện nay là tình trạng người học quá phụ thuộc vào AI. Không ít học sinh và sinh viên sử dụng AI để hoàn thành bài tập, viết bài luận hoặc giải bài tập mà không dành thời gian đọc lại, kiểm chứng hay tự phân tích nội dung. Điều này có thể giúp hoàn thành công việc nhanh hơn, nhưng lại làm giảm cơ hội rèn luyện tư duy độc lập, khả năng lập luận và kỹ năng giải quyết vấn đề. Giá trị của việc học chưa bao giờ chỉ nằm ở câu trả lời cuối cùng. Điều quan trọng hơn là quá trình tìm hiểu, thử nghiệm, tranh luận, mắc sai lầm và điều chỉnh để hình thành năng lực của chính mình. Nếu AI làm thay toàn bộ quá trình đó, người học sẽ dễ bỏ lỡ cơ hội phát triển những kỹ năng quan trọng cho tương lai.
AI cũng không phải lúc nào cũng đưa ra thông tin chính xác. Tùy vào dữ liệu và ngữ cảnh, AI có thể tạo ra những nội dung chưa đầy đủ, thiếu cập nhật hoặc có sai sót. Vì vậy, người học cần biết kiểm chứng thông tin từ nhiều nguồn, đối chiếu với tài liệu chuyên môn và giữ thái độ phản biện khi sử dụng các nội dung do AI tạo ra. Đây là một kỹ năng ngày càng cần thiết trong thời đại số. Quan điểm chung của nhiều nhà giáo dục hiện nay là “không nên cấm AI trong học tập, mà cần hướng dẫn người học sử dụng AI một cách hiệu quả, có trách nhiệm và đúng mục đích”. Thay vì xem AI là công cụ để làm thay bài tập, người học nên sử dụng AI như một người hỗ trợ trong quá trình học. Có thể nhờ AI giải thích một khái niệm theo nhiều cách khác nhau, gợi ý tài liệu tham khảo, tạo câu hỏi ôn tập, đóng vai người phản biện cho bài viết hoặc mô phỏng các tình huống thực tế để luyện tập. Khi đó, AI sẽ trở thành công cụ giúp nâng cao chất lượng học tập chứ không làm mất đi giá trị của việc học.
Sự xuất hiện của AI cũng đang thúc đẩy giáo dục chuyển từ việc truyền đạt kiến thức sang phát triển năng lực. Những kỹ năng như tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác, thích nghi với sự thay đổi và học tập suốt đời đang được xem là những năng lực cốt lõi của công dân trong thế kỷ XXI. Đây là những phẩm chất được hình thành thông qua quá trình học tập, trải nghiệm và tương tác giữa con người với con người – những điều mà AI khó có thể thay thế. Thay vì xem AI là đối thủ, chúng ta nên xem AI là một người bạn đồng hành trong học tập. Công nghệ có thể giúp con người học nhanh hơn, tiếp cận nhiều nguồn tri thức hơn và làm việc hiệu quả hơn. Nhưng chính con người mới quyết định cách sử dụng công nghệ, biết lựa chọn điều gì là đúng, điều gì là phù hợp và biến kiến thức thành những giá trị thực tiễn.
Trong thời đại AI, người học thành công không phải là người ghi nhớ nhiều nhất hay sử dụng AI nhiều nhất. Đó là người biết kết hợp giữa công nghệ và tư duy của chính mình, biết học nhanh nhưng vẫn học sâu, biết tận dụng AI để nâng cao năng lực thay vì phụ thuộc vào AI để hoàn thành nhiệm vụ. AI sẽ tiếp tục phát triển và thay đổi cách chúng ta học tập trong những năm tới. Nhưng dù công nghệ có tiến bộ đến đâu, tinh thần ham học hỏi, tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và ý thức học tập suốt đời vẫn là những giá trị cốt lõi giúp mỗi người thích nghi, phát triển và tạo nên sự khác biệt trong một thế giới không ngừng đổi mới.
